KURBANLA İLGİLİ FIKHİ MESELELER

Aralık 11, 2007 Tarihinde usluu Tarafından yayımlandı

f0107df0016c11dbb01f0b6xd7.jpg

KURBAN İBADETİ VE KURBAN BAYRAMI

Dinî bayramlarımızdan olan Kurban Bayramı’nın arefe ve bayram günleri, İslâm dünyasının en seçkin günleridir. Çünkü arefe günü dünyanın her tarafından gelen hacı adayları; Mekke’deki Arafat alanında toplanarak, Allah’a yönelmekte ve O’ndan af ve bağış dilemektedirler. Oradaki bu manzara, İslâm’ın birlik ve kardeşliğe verdiği önemin bir simgesidir. Diğer taraftan malî bir ibadet olan ve sosyal yardımlaşmayı sağlayan “Kurban” da bu günlerde yerine getirilmektedir.Sözlükte; yaklaşmak, yakınlık peyda etmek anlamına gelen kurban, dinî terim olarak; ibadet niyetiyle kurban kesme günlerinde, belirlenmiş bir hayvanı Allah rızası için kesmektir. Buna “Udhiyye” de denir.

Mezheplerin çoğuna göre udhiyye kurbanın hükmü sünnettir.
Hanefi fıkhında tercih edilen görüş ise bunun vacip olduğudur.

Kurban ibadeti, Hicretin ikinci yılında eda edilmeye başlanmış ve
Hz. Peygamber de vefatına kadar on yıla yakın bir süre hep Kurban (udhiyye) kesmiştir.(1)

Kurban ibadetinin tarihi oldukça eskidir. Hemen bütün semavî dinlerde kurban kesmek, insanı Allah’a manen yaklaştıran ve ulaştıran bir ibadet sayılmıştır. Biraz önce de belirttiğimiz gibi kurban, “kurbet” yani Allah’a yakınlık manasına gelmektedir.

Hz. Adem’in iki oğlunun kurban kesmelerinin Kur’an-ı Kerim’de söz konusu edilmesi, bu ibadetin ne kadar eskilere gittiğini gösterir. Konu ile ilgili olarak ayette şöyle buyrulmaktadır:

“Ey Muhammed! Onlara Adem’in iki oğlunun kıssasını doğru olarak anlat! İkisi birer kurban sunmuşlardı da birinin ki kabul edilmiş; diğerinin ki ise kabul edilmemişti…”(2)

İslam’daki kurban ibadetinin Hz. İbrahim ve Hz. İsmail ile de yakın ilgisi vardır. Şöyle ki:

Hz. İbrahim, bir oğlu olursa, Allah yolunda onu kurban edeceğini adamıştı. Aradan uzun bir zaman geçtikten sonra oğulları olmuş, fakat o, adağını unutmuştu. Rüyadakendisini, oğlu İsmail’i kurban ediyor görünce, adağını hatırlamıştı. Konuyu oğlu İsmail’e açmış, oğlu da bu emre büyük bir teslimiyyet göstermişti. Bu konuda Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır:

”(İsmail) babası İbrahim’le birlikte yürüyüp gezecek çağa gelince:
‘Ey oğulcuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum, bir düşün, ne dersin? Dedi. (İsmail’de):
Ey babacığım! Ne ile emrolundunsa yap, Allah dilerse beni sabredenlerden olduğumu göreceksin’ dedi. Böylece ikisi de Allah’a teslimiyyet gösterip, babası oğlunu alnı üzerine yatırınca, Biz:
-Ey İbrahim! Rüyayı gerçek yaptın, işte biz iyi davrananları böylece mükafatlandırırız” diye seslendik. Doğrusu bu apaçık bir deneme idi. Ona, fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik. Sonra gelenler için de ‘İbrahim’e selam olsun’ diye ona iyi bir ün bıraktık. İşte biz iyileri böylece mükafatlandırırız.”(3)

Çok eski zamanlardan beri sürüp gelen kurban geleneği hatta insanları kurban etme inancı Hz. Peygamber’in zamanına kadar devam etmiş, Abdülmuttalip, oğlu, Hz. Muhammed’in babası Abdullah’ı kurban etmeye teşebbüs etmiş, sonra vazgeçmişti. Bundan dolayı Sevgili Peygamberimiz: ”Ben iki kurbanlığın çocuğuyum.” (4) buyurmuştur.Kurban, gerek fert gerekse toplum açısından çeşitli yararlar taşıyan malî bir ibadettir. Kişi kurban kesmekle Allah’ın emrine boyun eğmiş ve kulluk bilincini koruduğunu canlı bir biçimde ortaya koymuş olur. Mü’minler her kurban kesiminde Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail’in Yüce Allah’ın buyruğuna mutlak itaat konusunda verdikleri başarılı sınavın hatırasını tazelemiş ve kendilerinin de benzeri bir itaate hazır olduğunu sembolik davranışla göstermiş olmaktadırlar.

Kurban, toplumda kardeşlik, yardımlaşma ve dayanışma ruhunu canlı tutar, sosyal adaletin gerçekleşmesine katkıda bulunur. Özellikle et satın alma imkanı hiç bulunmayan veya çok sınırlı olan yoksulların bulunduğu ortamlarda onun bu rolünü daha belirgin biçimde görmek mümkündür. Zengine malını, Allah’ın rızası, yardımlaşma ve başkalarıyla paylaşma yolunda harcama zevk ve alışkanlığını verir, onu cimrilik hastalığından, dünya malına tutkunluktan kurtarır. Fakirin de varlıklı kullar aracılığıyla Allah’a şükretmesine, dünya nimetinin yeryüzündeki dağılımı konusunda karamsarlık ve düşmanlıktan kendini kurtarmasına ve kendini toplumun bir üyesi olarak hissetmesine vesile olur.
Ramazan Bayramı’nda fıtır sadakası, Kurban Bayramı’nda etle günlük rızık temin etme kaygısından kurtarılan fakirlerin, bir neşe ve sevinme günü olan bayramlara gerçekten ve gönülden katılmaları sağlanmış olur. Allah rızası ve fakirlere et ikramı şartları yerine getirilirse; bundan sonra, kurbanın etinden çoluk-çocuğun yediği kısım içinde insan sevap alır.

Kurban Bayramı sebebiyle milyonlarca hayvanın boğazlandığını ve geniş çapta mal varlığına kıyıldığını ileri sürüp, kurban kesmenin ekonomik bakımdan sakıncalı olduğunu söyleyenler bulunabilir. Ancak, kesilen kurbanların, tırnaklarına varıncaya kadar en küçük parçasını zayi etmemek pekala mümkündür, genellikle böyle de olmaktadır. Ayrıca, kurbanların kesildiği ayda kasapların kestikleri hayvanların sayılarında bir azalma olmaktadır. Zenginler her zaman et yediklerinden, kurban kesimi suretiyle et tüketiminde meydana gelen artış, daha ziyade, ya hiç et yüzü görmeyen fakirler veya yeterince et yiyemeyen orta tabaka lehinde olmaktadır. Zaten meselenin sosyal adalet ve yardımlaşma cephesi de budur.

Diğer taraftan, kurban kesme geleneğinin, besiciliği teşvik ettiği, işsizlere iş sahası açtığı, pazarlara hareket getirdiği, zenginlere kurban satan fakirlerin ve orta hallilerin durumlarının iyileştiği bir gerçektir.

Tekbir getirilerek kurban kesenlerle hacılar arasında bir benzerlik vardır.
Mekke’ye gidemeyenler, bu suretle hacıların ulvî duygularına ortak olurlar,
aynı hayatın bir örneğini yaşarlar.

Kur’an-ı Kerim’de: “Onların (kesilen kurbanların) ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşır; fakat O’na sadece (iyi duygu ve niyetiniz) ulaşır. Sizi hidayete erdirdiğinden dolayı, Allah’ı büyük tanıyasınız diye O, bu hayvanları böylece sizin istifadenize verdi. (Ey Muhammed!) Güzel davrananları müjdele.”(5)
buyurulmaktadır.

Buna göre kurban ibadetinde önemli olan, sadece kanı akıtmak veya et yemek yahut da dinî bir geleneği yerine getirnek değil, Allah rızası için maksadı ve hikmeti tahakkuk ettirecek şekilde kurban kesmektir.(6)

Kesim işlemi tamamlandıktan sonra çevre temizliğinin iyice yapılması, hayvanın artan parçalarının toprağa derince gömülmesi, mümkün olduğu ölçüde dışarıda hiçbir parçanın bırakılmaması gerekir. Bu husus, kurbanlık hayvana ve kurban ibadetine karşı gösterilecek saygının bir gereği olduğu gibi, özellikle büyük şehirlerde ve kalabalık yerleşim birimlerinde sağlık kuralları ve çevre temizliği açısından da son derece önemlidir.Kurban kesmenin ve etini ihtiyaç sahiblerine dağıtmanın ecrini, çevre kirliliği meydana getirerek ve kul haklarını ihlal ederek azaltmamak gerekir.

Kurban kesme yükümlülüğünün şartları nelerdir?

Bir kimsenin kurban kesmekle yükümlü sayılması için bulunması gereken şartlara vucub şartları denilir. Kurban kesmenin sünnet olduğunu söyleyenlere göre ise bunlar sünnet oluşun şartlarıdır.
Bir kimsenin kurban kesmekle yükümlü olabilmesi için şu şartlar aranır:

a) Müslüman olmak
b) Akıllı ve ergenlik çağına girmiş olmak
c) Yolcu olmamak, yani mukim olmak
d) Dinen zengin olmak.

Buradaki zenginlikten maksat; kişinin temel ihtiyaçlarından başka 80.18 gr. altın veya bunun kıymetinde mal veya paraya sahip olması demektir. Zekattaki zenginlik ölçüsü ile, kurbandaki zenginlik ölçüsü aynı olmakla beraber, zekatta olduğu üzere, malın artıcı olması şart olmadığı gibi, üzerinden bir yıl geçmiş olması da gerekmez. Daha önce fakir iken, kurban kesme günlerinde, biraz önce bahsedilen zenginlik ölçüsüne ulaşan kimse, kurban kesmekle yükümlü olur.

Ailede bir kişinin kurban kesmesi yeterli mi? yoksa tüm aile fertlerinin kurban kesmesi gerekir mi?

İslâm dininde; ailede “mal birliği değil”, “mal ayrılığı” prensibi vardır. Yani bir aile içinde de olsa, herkesin malı kendisine aittir. Bir kimse, babasının, eşinin veya oğlunun servetiyle zengin sayılamaz. Baba fakir olduğu halde oğlu; koca fakir olduğu halde karısı zengin olabilir. Bu bakımdan, aile içinde, diğer şartlarla beraber kimler dinen zengin sayılırsa, sadece onlar kurban kesmekle yükümlü olurlar. Hepsi zengin sayılırsa, her birinin, ayrı ayrı kurban kesmesi gerekir. Aile içinde zengin sayılan kimse yoksa, hiç biri kurban kesmekle yükümlü olmaz.

Hangi hayvanlardan kurban olur ve kurbanlık hayvanda bulunması gereken özellikler nelerdir?

Kurban; koyun, keçi, sığır, manda ve deveden olur. Bu hayvanların erkekleri kurban edilebileceği gibi, dişileri de kurban edilebilir. Bunlardan devenin beş, sığır ile mandanın iki, koyun ile keçinin bir yaşını doldunnuş olmaları gerekir. Ancak, koyunun semizlik ve gösteriş olarak bir yaşındakilerle aynı olması halinde altı ayını tamamladıktan sonra kurban edilebilir. Tavuk, kaz, ördek, deve kuşu, ceylan gibi hayvanların kurban olarak kesilmesi geçerli değildir. Koyun ve keçi sadece bir kişi için; deve, sığır ve manda ise yedi kişiyi aşmamak üzere ortaklaşa kurban olarak kesilebilir. Yedi kişiyi geçmemek şartıyla , ortakların tek veya çift olmalarında bir fark yoktur.

Bir hayvanın kurban olmasına engel olan kusurlar nelerdir?

Kurbanlık hayvanın, kurban olmaya engel bir kusurunun bulunmaması gerekir. Kurban edilecek hayvanın sağlıklı, düzgün, azaları tamam, besili olması hem ibadetin gaye ve mahiyetine, hem de sağlık kurallarına uygun düşer. Kötürüm derecesinde hasta, zayıf ve düşkün, bazı azaları eksik, mesela bir veya iki gözü kör, kulakları ve boynuzları kökünden kesilmiş, dili kesik, dişlerinin tamamı veya çoğu dökülmüş, kuyruğu ve memesi kesik hayvanlar kurban olmaz. Ancak hayvanın doğuştan boynuzsuz, şaşı, topal, biraz hasta, bir kulağı delinmiş veya yırtılmış olmasında kurban açısından bir sakınca yoktur.

Kurbanlık hayvanın canlı olarak tartılıp kilogram fiatı üzerinden anlaşarak
veya kesildikten sonra eti tartılarak fiyatının belirlenmesi ile satın almak caiz midir?

Tane hesabı ile satın alınan hayvanın kurban edilmesi caiz olduğu gibi; alıcı ve satıcı arasında, sonunda anlaşmazlık çıkmamak şartı ile, bedeli kesildikten sonra, etinin beher kilosu için taraflarca önceden belirlenen fiyattan ödenmek üzere satın alınan hayvanın kurban olarak kesilmesi; yine, canlı olarak tartılıp beher kilosu için takdir edilen bedel karşılığında satın alınan hayvanın kurban edilmesi de caizdir. Kurbanlık hayvanın taksitle veya visa kartı ile satın alınmasında da bir sakınca yoktur.Kişinin kurbanını bizzat kendisinin kesmesi veya kesilirken başında bulunması gerekir mi? Bu iş için bir kimseyi ya da resmi veya özel bir hayır kurumunu vekil edebilir mi?

Kurban kesmekle yükümlü olan kişinin, keseceği kurbanı bizzat satın alması, kendisinin kesmesi veya kesilirken yanında bulunması -kurbanın sahih olması için-gerekli değildir. Bunlar vekalet yoluyla da yapılabilir. Çünkü kurban malî bir ibadettir. Malî ibadetlerde vekalet caizdir. Hiçbir mazeret olmadan da, kişi kendi adına kurbanını satın alıp kesmek üzere güvendiği bir kimseyi vekil tayin edebilir. Vekil, hakiki şahıs olabileceği gibi, hükmî şahıs, yani özel veya resmi bir kuruluş da olabilir. Buna göre, yurtiçinde veya yurtdışında bulunan kimselerden, isteyenlerin, önceden bedelini ödeyerek, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Türkiye Diyanet Vakfı’nın müşterek organizesiyle, vekaleten kurbanlarını kestirmeleri ve bu kurbanların etlerinin yurtiçi veya yurtdışındaki muhtaç dindaş ve soydaşlara ulaştırılması dinen caizdir.

Kadın Ve Ehl-i Kitap, Kurbanlık Hayvanı Kesebilir mi? Ve Kestikleri Yenir mi?

Bir müslümanın, erkek olsun kadın olsun usulüne uygun olarak kestiği hayvanların eti yenir. Yine ehl-i kitap olan, yani peygamberlerden ve semavi kitaplardan birine inanmış olan (Yahudi, Hıristiyan) ların kestikleri hayvanların etleri de yenir. Bu bakımdan, müslüman bir kadının yahut ehl-i kitap kadın veya erkeğin kurbanlık hayvanı kesmesi caizdir. Bunların kestikleri kurbanın eti de yenir. Ancak, kurban, bir ibadet olduğundan -imkan varsa- onu müslümanın kesmesi daha uygun olur.

Kurban etinden, müslüman olan komşulara hediye etmek caiz olduğu gibi,
müslüman olmayan komşulara da vermek caizdir.

Kurbanın derisi satılabilir mi?

Kurbanın derisini seccade veya evde kullanılacak bir şey yapmak caiz olduğu gibi, bir fakire veya hayır işlerine hizmet eden bir kuruluşa vermek de caizdir. Kurbanın derisi, kurbanın bir parçası olduğundan, satılması caiz olmadığı gibi, kurbanı kesene kasap ücreti olarak verilmesi de uygun değildir.Ölü kurbanı diye bir şey var mıdır?

Bilindiği gibi, ölen bir kimsenin dini yükümlülükleri sona erer. Bu itibarla ölü kurbanı diye bir şey söz konusu değildir. Ancak, bir kimse, ölmüş bulunan anne veya babasına yahut diğer yakınlarına sevabını bağışlamak üzere, çeşitli hayır kurumlarına, fakir ve muhtaç kişilere yardımda bulunabileceği gibi, kurbanda kesebilir. Ölen kimsenin kendisi için kurban kesilmesine dair vasiyyeti yoksa, bu kurban etini fakirler yiyebileceği gibi, kurban kesen kimse ve zenginler de yiyebilir. Ölenin vasiyyeti varsa, tamamen fakirlere yedirilmesi veya dağıtılması gerekir. Böyle bir kurbanın etinden kurban kesen mirascılar ve dinen zengin sayılanlar yiyemezler. Ölen kimsenin vasiyyeti olmaksızın, sevabı onun ruhuna bağışlanmak üzere kesilen kurbanın herhangi bir zamanda kesilmesi caiz ise de, kurban kesme günlerinde kesilmesi daha faziletli ve daha sevaplıdır. Ölenin vasiyyeti gereğince kesilen kurban ise ancak, kurban kesme günlerinde kesilir. Vasiyyeti yoksa ölen kimse için mirascılarının kurban kesmesi gerekmez.

Teşrik tekbirleri nedir? Kurban kesmeyenlerde teşrik tekbirlerini getirir mi?

Bilindiği üzere kurban bayramı, kamerî aylardan Zilhicce’nin onuncu günü başlar ve dört gün devam eder. Bayramın dört gününe, Arefe günü de ilave edilince bu beş güne ”Eyyamı Teşrik” denilir ki, ”Tekbir Günleri” demektir. Bu tekbirlere de ”Teşrik Tekbirleri” denir. Teşrik tekbiri farz namazların peşinden şöyle alınır: “Allahu Ekber, Allahu Ekber, La İlahe İllallahu vallahu Ekber, Allahu Ekber Velillahilhamd” Arefe gününün sabah namazından itibaren bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar yirmiüç vakit farz namazlarının peşinden, selamdan sonra bu tekbiri; bir defa getirmek vaciptir.
İster cemaatle, ister yalnız başına namaz kılan, kurban kesen veya kesmeyen yolcu olan veya olmayan kadın-erkeğin, farz olan her namazın peşinden Teşrik tekbirlerini getirmeleri gerekir.
Kurban Bayramını idrak etmek üzereyiz. Bu bakımdan biraz da Bayramların dinî ve millî hayatımızdaki öneminden bahsetmek yerinde olur.

Ötedenberi her toplumun ve din mensuplarının bayramları olagelmiştir. Bayram, neşe ve sevinç günü demektir. Belli günlerde, süslenmek, neşelenmek ve eğlenmek suretiyle dinlenmek, sıkıntıları atarak rahatlamak, üzüntüleri bırakıp topluca hoş vakit geçirmek bir ihtiyaçtır.

Bayramların millî ve dinî duyguların, inanışların pekişmesi, taze ve canlı tutulması fonksiyonu yanında, toplumun birlik ve beraberliğini sağlamada ve bunun bireylerin bilincinde yer etmesinde de büyük önemi vardır. Gerçekten dinî bayramlar, insanlar arasında kaynaşmanın, dostlukları ve ahbaplıkları ilerletmenin bir yolu olarak belli bir öneme sahip oldukları gibi, dinî his ve şuurun sosyal boyutta tazelenmesinin de bir vesilesidir.

Bayramlar, sosyal dayanışma ve barış şuurunun fertlere kuvvetle hakim olduğu günlerdir. Dargınların kucaklaşması, aralarında kin ve nefret bulunan kabile, aile ve şahısların, düşmanlık ve husumet duygularının sevgiye dönüşmesi, küçüklerin büyüklere saygı, büyüklerin küçüklere sevgi göstermesi, hastaların ziyaret edilmeleri, verilecek küçük hediyelerle çocukların gönüllerinin alınması, hısım ve akrabanın bir kere daha yeniden kaynaşması, genellikle bayram günlerinde mümkün olmaktadır.

Hz. Peygamber Medine’ye hicret ettiklerinde, Medinelilerin eğlendikleri iki günleri vardı. Hz. Peygamber: “Bu günler nedir? Diye sorduğunda Medineliler: Biz cahiliyetten beri bu günlerde eğleniriz” dediler. Bunun üzerine Sevgili Peygamberimiz: “Allah size, o iki gün yerine daha hayırlı iki bayram vermiştir.” (7) buyurmuştur. O günden beri kutlanagelen bu iki bayram, müslüman milletlerin aynı zamanda millî bayramları yerine de geçmiştir.

Bayram günleri mutlak ve halis ibadet günü olmadığı gibi, katıksız eğlenme günü de değildir.
Bu iki hususu bir arada toplayan günlerdir. Bayramları, ibadet ve taatten tecrit edip, sadece oyun, eğlence, zevk ve safâ günü olarak anlamak yanlış olduğu gibi, meşru oyunlardan ve mübah eğlencelerden tecrit edip, sırf bir ibadet ve taat günü olarak anlamak da hatalıdır. Çünkü insanın manevî varlığı yanında, maddî varlığının da beslenmeye ihtiyacı vardır. İbadet ve taatlarla ruh ve kalp gibi manevî varlığımız tatmin edildiği gibi çeşitli ikram ve ziyafetlerle, belli ölçüler içinde yapılan meşru oyun ve eğlencelerle de maddî varlığımız tatmin edilmiş olur. Meşru sınırlar içinde yapılan oyun ve eğlenceler, bayramların özünde mevcuttur.

Nitekim Hz. Peygamber, bir bayram günü habeşliler tarafından oynanan kalkan ve mızrak oyununu Hz. Aişe ile birlikte seyretmiş; yine Hz. Aişe’nin hane-i saadette muğanniye kızlara bazı ezgiler söyletmesine ses çıkarmamıştır.(8)ancak şurası unutulmamalıdır ki, herşeyin ifradı olduğu gibi oyun ve eğlencenin de ifradı iyi değildir. Bu sebeple oyun ve eğlence konusunda ölçülü hareket etmek, meşruiyet ve cevaz sınırlarına dikkatle riayet etmek gerekir. (9)

Bayram günlerinde annemizin-babamızın ellerini öpüp hayır dualarını almalıyız. Kur’an-ı Kerim’de, Yüce Allah’a ibadetten sonra, anne-babaya saygı ve iyilik emredilmiş, onlara karşı ”öf ” bile demek yasaklanmıştır. (10)

Akraba ve komşularla tebrikleşerek karşılıklı sevgi ve saygı duygularımızı aktarmalıyız. Karşılaştığımız herkese selam vermeli, tanıdığımız ve tanımadığımız kimselerin bayramını kutlamalıyız. Tanıdıklarımızı ziyaret ederek, hatırlarını sormalı ve gönüllerini almalıyız. Hastahanelerde ve evlerde yatan hastaları görmeli, şifa dileklerimizi sunmalıyız. Yetimlerin ve kimsesiz çocukların başlarını okşamalı, onlara anne ve baba gibi davranmalıyız. Çevremizdeki yoksullara ve bakıma muhtaç çocuklara yardım ellerimizi uzatmalı, onların da bayram sevinci yaşamalarını sağlamalıyız. Bizden dua bekleyen ölülerimizin mezarlarına giderek ruhlarını şâd etmeliyiz. Tanıdıklarımızdan dargın olanları barıştırmaya çalışmalı ve aralarını bulmalıyız. Çocuklara hediyeler dağıtmalı ve onları sevindirmeliyiz. Her zaman olduğu gibi, bayram günlerinde de yüce dinimizin emrettiği şekilde çevremizdeki insanlara iyi davranmalı, incitici ve zarar verici davranışlardan sakınmalıyız. Bütün bunlar, toplum fertlerini birbiriyle kaynaştırarak millî birlik ve beraberliğin sağlanmasında; devleti ve milleti rahatsız eden ayrılık ve düşmanlıkların bertaraf edilmesinde etkili olan hususlardır.1- Bkz. Tirmizî, Edâhî, 11, Hadis No: 1507.
2- Mâide, 27.
3- Saffât, 102-110.
4- Aclûni, Keşfül-Hafâ, c. 1, s. 109.
5- Hac, 37.
6-Prof. Dr. Süleyman ULUDAĞ, İslâm’da Emir ve Yasakların Hikmeti, TDV Yayını, s. 99, 100, 101.
7- Ebû Dâvûd, Sâlât, 245; Nesâî, Sâlâtü’l-İdeyn, 1; Tecrîd-i Sarih Tercemesi, c. 3, s. 157.
8- Bkz. Buhârî, İdeyn, 3; Müslim, İdeyn, 16.
9- ULUDAĞ; a.g.e, s. 101, 102, 103.
10- İsrâ, 23.

Kurbanla ilgili fıkhi meseleler Kurban Bayramı’nın yaklaştığı şu günlerde kurbanla ilgili fıkhî meseleler
Kurban, Arapça bir kelime olup sözlükte mânen yaklaşmak, yakın olmak gibi mânalara gelir. İslâmî ıstılahta ise, “Allahu Teâlâ’ya ibadet niyeti ile muayyen bir vakitte hususî bir hayvanı kesmeye kurban denir.” diye tarif yapılmıştır. (1) Resûl–i Ekrem Sallallahu Aleyhi ve Sellem Efendimiz de kurban hakkında, “Kurban kesiniz; zira kurban, babanız İbrahim’in sünnetidir.” buyurmuştur. (2)
Kurbanın hükmü
Kurban bayramında ibadet niyeti ile kurban kesmek hür, mukim (yolcu olmayan), Müslüman ve zengin kimseye vaciptir. Zenginden maksat, temel ihtiyaçlarından başka artıcı olsun veya olmasın en az iki yüz dirhem gümüş değerinde bir mala sahip olan, fitre vermek ile yükümlü olan kimselerdir. Kurban kesme günlerin de (kurban bayramının ilk üç gününde) kurban kesmeye gücü varken kurban kesmeyip de sonra fakir olan kimsenin üzerinden vacip düşmüş olmaz.(3)

Kurbanın vakti
Hanefî mezhebine göre, kurbanın vakti kurban bayramının birinci günü fecrin dolmasıyla girer ve üçüncü gününün gün batımından az öncesine kadar devam eder, şehirde oturan kimse kurbanı bayram namazından önce keserse, sahih olmaz. Kestiği hayvanı sırf et olarak yer. Bayram namazı kişinin bulunduğu şehirde kılınmasa, namaz vakti geçinceye kadar beklenir. Namazın vakti de güneşin yükselmesinden itibaren başlar ve güneşin zeval noktasına gelmesine kadar devam eder. Köyde oturan kimse için bu şart geçerli değildir. Köylü, kurbanını bayramın birinci günü sabah namazı vakti girdikten sonra kesebilir. İnsanlar bayram gününün tespitinde hataya düşerek bayram namazını kılar ve kurbanlarını keserler, sonra da o gününün bayram olmadığı anlaşılırsa, namazları da kurbanları da geçerli olur. Bir kişi kurbanlık hayvanını kesmez, kesim vakti de geçer ise, onu canlı olarak sadaka vermesi gerekir.

Hangi hayvanlar kurban edilir?
Kurbanlar yalnız koyun, keçi, deve ve sığır cinsi hayvanlardan kesilebilir. Mandalar da sığır cinsindendir. Bunların erkekleri ile dişileri eşittir. Ancak koyun cinsinin erkeğini kurban etmek daha faziletlidir. Keçinin erkeği ile dişisi kıymetçe eşit olsalar, dişisini kesmek daha faziletli olur. Aynı şekilde devenin veya sığırın erkeği ile dişisi et ve kıymet bakımından eşit olsalar, dişinin kurban edilmesi daha faziletli olur. Koyun ve keçi ya birer yaşını doldurmalı veya koyunlar yedi sekiz aylık olduğu hâlde birer yaşındaymış gibi gösterişli olmalıdır. Deve en az beş yaşını, sığır da iki yaşını bitirmiş olmalıdır. Tavuk, horoz ve kaz gibi evcil hayvanlar kurban olamaz. Bunları kurban niyeti ile kesmek tahrimen mekruhtur. Etleri yenilen vahşî hayvanlar da kurban edilemez. Koyun ve keçiden her biri yalnız bir kişi adına kurban edilir. Bir deve veya bir sığır, bir kişiden yedi kişiye kadar kimseler için kurban edilebilir. Ancak bu ortakların hepsi Müslüman, her biri kendi hissesine mâlik olup, Allah rızası için ibadet niyeti taşımalıdır.

Kurbanın eti ve derisine yapılacak muamele
Peygamber Efendimiz Sallallahu Aleyhi ve Sellem, ilk zamanlarda, “Sizden hiç kimse kurbanın etinden üç günden fazla yemesin.” (5) hadis–i şerifi ile kurban etinin üç günden fazla saklanılmasını yasaklamıştır. Ancak daha sonra “Zenginlerin fakirlere genişlik sağlaması için kurbanın etinden üç günden fazla yemelerini yasaklamıştım. Bundan sonra yiyin, yedirin ve saklayın.” (6) buyurarak üç günden fazla saklanılmasına da müsaade etmiştir. Hanefî fukahası, “Kurban kesen mükellef, kurban etinden kendisi yer misafirlere ve fakirlere ikram eder ve kavurma yapıp saklayabilir. Kurban etinin üçte birinden eksik olmamak şartı ile fakirlere tasadduk edilmesi müstehaptır.” hükmünde ittifak etmiştir. (7)

Resûl–i Ekrem Sallallahu Aleyhi ve Sellem Efendimizin Hz. Ali Radıyallahu Anh’a, kurbanlığın derisini, yularını ve çulunu fakirlere tasadduk etmesini emrettiği bilinmektedir. (8) Yine başka bir hadis–i şerifte, “Kim kurban derisini satar ise, kurbanı makbul değildir.” (9) buyurmuştur. Hanefî fukahası, “Mükellef kurbanın derisini ya tasadduk eder veya kendisi ev eşyası olarak kullanır.” hükmünde müttefiktir. (10) Dolayısıyla bu hususta titizlik göstermek şarttır. İslâmî esaslara göre kurulmamış olan veya toplanan deri parasıyla şampanya içirilen müesseselere kurban derilerini vermek kesinlikle caiz olmaz.

Kurban Bayramı’nın yaklaştığı şu günlerde hayvan kesimiyle ilgili konularda neler yapılır?
Hayvan kesimi boğazın başlangıcı ile göğsün başlangıcı arasındaki yemek borusunu, nefes borusunu ve boynun iki tarafında bulunan iki büyük damarı kesmekle olur. Bu dördünden üçünü kesmek de yeterlidir. Çünkü tümünün hükmü çoğunluğunun hükmü için de geçerli olur. Buna göre, iki damarla birlikte nefes veya yemek borusunu kesmek ya da yemek ve nefes borusuyla birlikte iki damardan birisini kesmek zorunludur. Bazıları da iki damardan biriyle beraber yemek ve nefes borusunun kesilmesini zorunlu görmüşlerdir. Kesim bu şekilde gerçekleşince seri olur. Kesilen etini yemek de helâl olur. Kesimin boğazdaki düğmen altından veya üstünden yapılması arasında hiçbir fark yoktur.

KURBANDA BULUNAN HANGİ ÖZÜR KURBANA MANİ OLUR
İki veya bir gözü kör olan, kemiklerinde ilik kalmayacak derecede zayıf olan, kesim yerine yürüyemeyecek kadar topal olan hayvanın kurban edilmesi sahih olmaz. Ama üç ayakla yürümede ondan destek almak için dördüncü ayağı yere koyan hayvan kurban için yeterli olur. Kulağı veya kuyruğu veya tenasül organı kesik olup, bu organlarının üçte birinden fazlası gitmiş olan hayvanların kurban edilmeleri de sahih olmaz. Ama üçte ikisi durup da sadece üçte biri gitmiş ise, kurban edilmeleri sahih olur. Dişleri dökülmüş hayvanın dişlerinin yarıdan fazlası kalmamış, yaratılıştan kulaksız, meme başları kesik, sütü kesilmiş, yaratılıştan tenasül organı olmayan, pisliklerle beslenip de cinsine göre değişen, bir süre hapsedilip temiz yiyeceklerle beslenmeyen hayvanın kurban edilmesi sahih olmaz. Yaratılıştan boynuzu olmayan veya boynuzunun bir kısmı kırık olan hayvanın kurban edilmesi sahih olur. Ama bu kırıklığı iliğine kadar ulaşan hayvan kurban edilmez. Deliliği otlamasına engel olmayan hayvanın kurban edilmesi sahihtir. Aksi takdirde sahih olmaz. (4)

KESİMİN ŞARTLARI:
1– Kurban kesen kişi, Müslüman veya Yahudi ve Hıristiyan gibi kitabî biri olmalıdır. Sabiîler Hz. İsa Aleyhisselâm’ı kabul ettikleri için Hıristiyanlardan sayılırlar. Samirîler de Musa Aleyhisselâm’ın şeriatıyla amel ettikleri için Yahudilerden sayılırlar. Bütün bu saydıklarımızın kestikleri hayvanların etini yemek helâldir. Bunlardan başka putperest, ateşperest ve mürtedlerin (dinden dönenler) kestikleri hayvanların eti haramdır. Hiçbir kitaba inanmayan Dürzîlerin kestikleri de haramdır.
2– Harem’de avlanan hayvan kesilmemelidir. Çünkü Harem’de avlanan hayvanı kesmek ihramda olmayan kimseler için bile haramdır.
3– Kesim esnasında besmelenin kasten terk edilmesi hâlinde kesilen hayvanın eti haram olur. Ama unutarak terk ederse, haram olmaz. Besmele ile ilgili şartlar şunlardır:

Besmele hâlis bir zikir olarak yapılmalıdır. Bu da Allah’ın isimlerinden birini zikretmekle olur. Bunun “Allahu Ekber”, “Allahu A’zam” gibi sıfatlarla beraber veya Allah ya da Rahman gibi sıfatsız olarak zikir edilmesi arasında bir fark yoktur. Allah adını tesbih (subhanallah) veya tehlille (lâ ilâhe illallah) zikir etmek de aynı hükme tâbidir. “Allah’ım beni affet” anlamına gelen “Allahümmeğfirlî” diyerek Allah adını dua ile beraber zikretme hâlinde kesilen hayvanın eti helâl olmaz. Keserken “Bismillahi Allahu Ekber” demek müstehabdır.
Kesilmesi şart koşulan damarları kesip kan akıtan şeylerden herhangi biriyle kesim yapmak sahih olur. Şu hâlde bıçakla kamış çubuğuyla bıçak gibi keskin kenarlı, ta ki tırnak ve diş dışındaki diğer âletlerle kesim yapmak caizdir. Diş ve tırnak vücuda bitişik olursa, onlarla kesmek caiz olmaz; ama vücuttan ayrı olursa, onlarla kesim yapılabilir. Ancak hayvana azap çektirdiklerinden dolayı kesimi bunlarla yapmakta kerahet vardır. Kör bıçakla kesim yapmak da mekruhtur. (11)

Dipnotlar:
1– “el–Bedâyi”, c.5, s.61
2– “el–Mebsut”, c.12, s.81
3– “Büyük İslâm İlmihâli”, Ömer Nasuhi Bilmen, s.388
4– “İslâm Fıkhı”, el–Cezîrî, c.3, s.1045
5– Müslim, c.2, s.1560
6– İbni Mâce, c.2, s.1055
7– “Lübab”, c.3, s.236
8– “Fethu’l–kadir”, c.2, s.325
9– “et–Tergib ve’t–terhib”, el–Münzirî, c.1, s.156
10– “el–Mebsut”, c.12, s.14
11– “İslâm Fıkhı” el–Cezîrî, c.3, s.1057
Kurban İle İlgili Merak Edilen Önemli Hususlar
(Hanefi Ulularının Mezhebi Esas Alınmıştır)Taksitle Kurbanlık Alınır Mı? Durumu Nedir?Evet, kendisine kurban vacip olan kişinin bu şekilde kurban satın alması caizdir. Çünkü taksit ile veya veresiye alınan kurban da peşin alınan kurban gibi kişinin mülkiyetine geçmiş olur.
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden İktibastır)

Kişi, mülkiyetinde bulunan ve kurbanlık vasfını taşıyan hayvanı, kurban olarak kesebilir. Bu itibarla ister peşin ister taksitle olsun satın aldığı hayvan kişinin mülkiyetine geçtiğinden, bu hayvanın kurban edilmesinde sakınca yoktur.
(Diyanet İşleri Başkanlığının Fetvasıdır)

Kurbanı taksitle almak yada başka bir yöntemle almaktan ziyade önemli olan onun almış olmak yani ona sahip olmaktır. Kişi sahip olduğu Kurban olma hüviyetine sahip hayvanını kurban edebilir.

Kurban Kesmek Yerine Parasını Hayır Kurumlarına Vererek
Kurban İbadetini Yerine Getirmiş Olur Muyuz?

Hayır, kurban kesmek yerine, bedelinin bir fakire veya bir hayır kurumuna verilmesi caiz değildir. Çünkü kurban kesme yükümlülüğünün kalkması ancak, Allah rızası için kanın akıtılmış olması ile gerçekleşir.
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden İktibastır)
Bazı hocalar tvlerde böyle söylüyorlar o yüzden yukarıdaki meseleyi de ekleyelim dedikHayır Kurumlarına Vekâlet Vererek Kurban Kestirmek:

Kurbanını bir hayır cemiyetine vermek isteyen kimse, parasını veya kurbanını götürüp, bu işle vazîfeli memûra teslîm ederken, “Allah rızâsı için, bayram veya nezir (adak) kurbanımı almaya, aldırmaya, kesmeye ve dilediğine kestirmeye ve etini ve derisini dilediğine vermeye seni umûmî vekîl ettim” demelidir.

Vekâlet, mektupla, faksla veya telefonla da verilir. Kurban parası, önceden verilebildiği gibi, daha sonra da gönderilebilir.

Vazîfeli kimse, gelen kurbana bir numara başlar. Bu numarayı ve kurban sâhibinin ismini deftere yazar. Kesilirken, sahiplerinin ismini söyleyerek kasapları vekîl eder. Ancak böyle kesilen kurbanlar sahîh olur. Etleri dilediği kimselere ve derileri bir fakîr vazîfeliye verir.

Bu fakîr, derilerin kıymeti ile, nisâb miktarına mâlik olmadan önce, elindekileri toptan, dilediğine hediye eder. Bu da satar. Paraları arzû edilen yere verilir. Fakîrin, kendisine verilen derileri satması veya hediye etmesi câizdir.
(Diyanet İşleri Başkanlığından)

Bu meseleyle ilgili fetvalar genelde bu yöndedir fakat hayır kurumlarının tümü bu şekilde vekâlet almak suretiyle bu işi yapmamaktadırlar. Bu şekilde vekâlet vermeden banka hesaplarına para yatırmalar vesaireler bağış olsa da Kurban yerine geçmiyor, Kurban olabilmesi için vekâlet şartlarının yerini bulması gerekiyor.

Bazı vakıflar az fiyat koyarak kurban bağışı yapabilirsiniz diyorlar burada da kişilerin niyetlerinin bu işi ucuz yoldan kapatmaya gitme ihtimali var, niyetler bozulabilir bu durum da sakınca teşkil etmektedir.

Kısacası hayır kurumlarına vekâlet vererek Kurban kestirmenin bazı sakıncaları vardır. Bunlara değinelim;

Niyet:

Kurbanın geçerli olması için niyet etmek şarttır.
Çünkü hayvan ibadet kasdıyla da et kasdıyla da kesilebilir.
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden İktibastır)

Hanefi Ulularının Mezhebine göre Kurbanın kurban olabilmesi için et yeme değil de ibadet niyetiyle kesilmiş olması lazımdır. Nitekim ortaklık meselesinde;

Ortaklıkla İlgili:
1-Bütün ortakların Müslüman olmaları,
2-Hepsinin kurban niyetiyle ortak olmaları.
(25 Şafiîlere göre sırf et için de ortak olunabilir. (Cemel, 5/225).)
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden)

Kurban ortaklığında hükme göre ortakların tümünün niyetinin Allah (celle celaluh) için Kurban Kesmek olması şartı vardır. Bir kişinin niyeti bu niyet dışında, et yeme yada başka bir niyet örneğin gösteriş olabilir bu şekilde batıl bir niyet olursa diğer ortakların da kurbanı Kurban olmaz.

Bunları vermemizin nedeni niyetin sağlam olması gerektiğinin önemini vurgulamak içindir.

Ek Olarak:

Bilindiği üzere Kurbanın Kurban olabilmesi için bazı şartlar ve sıhhati için bir takım şartlar vardır. Bizler ibadetlerimizi Rasulullah (Sallallahu Aleyhi Ve Selem) Efendimiz gibi yapmalıyız o bakımdan ibadetlerimizde ince davranmamız lazımdır. Sünnet-i Seniyye�ye tam olarak uyarsak ibadetlerimiz layık olduğu ölçüde değer kazanır.

Kurbanın Rukünleri

Kurbanın yalnız bir rüknü vardır, oda kurban edilmesi caiz olan hayvanlardan birini kesmektir. Hayvanı kesmeden canlı olarak veya bedelini fakire vermekle kurban yükümlülüğü yerine getirilmiş olmaz.(38 Hindiyye, 5/291; Durer, 1/266.)
(Hasip Asutay�ın Kurban Risalesi�nden İktibastır)

Kurbanın Sıhhatinin Şartları:

1-Kurban edilecek hayvanın kusursuz olması,
2-Vaktinde kesilmiş olması(39 el-Fıkhu’l-islâmî, 3/601.)
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden İktibastır)

Vekâleti verdikten sonra iş bizden çıktı diye düşünmek doğru değildir. Kesilecek hayvanın niteliklerini ve durumunu bilemeyiz. Binaenaleyh kesen kişinin nasıl kestiğini, gerektiği şekilde kesip kesmediğinden haberdar olmamız da mümkün değildir

İbadetlerimizin taktire şayan olabilmesi için sıhhatine ve sünnet-i seniyyeye uygun yapmamız lazım demiştik. O halde bu konu ile ilgili hükümleri göz önünde bulundurarak düşünelim.

Müstehapları

1- Kurban edilecek hayvanın bir müddet alı konup beslenmesi,
2- Kurbanlık hayvanın boynuna gerdanlık gibi süs türünden bir şey takılması,
3- Kurbanın semiz olması,
4- Kesimden önce veya sonra dua okunması,
5- Elinden geliyorsa sahibinin kesmesi,
6- Kesildikten sonra gerdanlığın tasadduk edilmesi,
7- Kurbanın kesilmesinden sonra iki rek’at namaz kılması,
8- Kurbanın etinden sahibinin yemesi,
9- Kurban etinden tasadduk edilmesi.
(76 Bedai, 5/78; el-Fıkhu ale’l-Mezahibi’l-Erbaa, 1/723; Evliya Efendi Kurban Risalesi, s. 31.)

Mekruhları

1- Kurbanlık hayvanın yününden veya sütünden yararlanılması,
2- Kurbanlık hayvanın değiştirilmesi,
3- Kurbanlık hayvana binilmesi,
4- Bulunması mekruh olan kusuru taşıyan hayvanın kurban edilmesi,
5- Kurbanın ehl-i kitaptan birine kestirilmesi,
6- Satın alınan kurbanlığa sonradan ortak olunması,
7- Kurban etinin veya derisinin satılması,
8- Kurban etinin nakledilmesi, (Bunu alt bölümde açıklamışızdır bakılabilir.)
9- Kurban etinin veya derisinin kasap ücreti olarak verilmesi.
(77 Bedai, 5/78; el-Fıkhu ale’l mezahibi’l-Erbaa. 1/723.)
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden İktibastır)

Son Olarak:

İbadetlerimizi usulüne göre, usullerine uygun bir şekilde yapmamız gerektiğinden dolayı ibadetlerimizde son derece titizlik göstermemiz gerekmektedir. Hayır kurumlarının bir kısmı yukarıda da ifade ettiğimiz gibi vekâlet dahi almıyorlar, kurbanı kime kestirdikleri belli değil hatta kesilip kesilmediği de belli değil. Az ücret istiyorlar, piyasanın altında ücret alıyorlar bu kişilerin ucuz yollu bu ibadeti kapatma şeklinde niyetlerini bozabilir o yüzden sakınca teşkil etmektedir.

Vekâlet verirken dikkat etmemiz gereken meseleler yukarıdaki hükümlerde belirtilmiştir. Vekâleti doğru bir şekilde verdikten sonra güvenilir bir hayır kurumuna kurbanımızı kestirebiliriz ancak en güzeli kendimizin kesmesi, etinden yememiz ve ihtiyaç sahiplerine kendi ellerimizle dağıtmamızdır.

Bazı kimseler artık Kurban Bayramını dört günlük yada uzatmalı dokuz günlük tatilden ibaret görmektedirler ve bu yola başvurarak kurbanın eziyetinden kurtulduk fırsat bulmuşken tatil yapalım anlayışını gütmektedirler. Bu anlayış niyetlere, amellere büyük ölçüde zarar verir ve dinimizin bu şekilde yozlaşmasına etken teşkil eder.

Hayır kurumlarının güvenilir olması mevzuunun içerisinde de elbette haram işlere karışmamış olması, ilim tahsil edilen yerler olmaları, fakirlere ve ihtiyaç sahiplerine etleri ulaştırma noktasındaki durumu gibi hususlar göz önünde bulundurulmalıdır

Özellikle Hacıların kurbanları ile ilgili bu mesele çok tartışılıyor yer verelim;Kurbanın Başka Bir Yerleşim Birimine Nakledilmesi:Kurbanın kesildiği beldeden başka bir yere nakledilmesi tenzihen mekruhtur. Ancak kişinin hısımlarına veya daha muhtaç olanlara göndermesinde sakınca yoktur.(69 el-Fıkhu’l-İslâmî, 3/633.)
(Hasip Asutayın Kurban Risalesinden İktibastır)

Kurbanda müstehap olan şeylerEyyâm-ı nahr’dan önce kurbanlığı bağlamak.Hayvana kurbanlık nişanı takmak, işaretlendirmek.

Kesilecek yere güzellikle, eziyet vermeden götürmek.

Yemek borusu, nefes borusu ve iki şahdamarını kesmek ve keserken acele davranmak.

Boğazlamayı enseden değil boğazdan yapmak.

Kendi kurbanını kendisi kesmek, kesemiyorsa müslümana kestirmek.
Ehl-i kitab’tan birine kestirmek mekruhtur.

Hayvanı kıbleye karşı kesmek. Hayvan kesilirken orada hazır bulunmak.

Dua etmek ve besmeleden önce veya sonra:

“Allahümme minke ve leke salatî nusukî ve mahyâye ve mematî lillahi Rabbil-Alemine lâ şerike lehu ve bizalike Umirtu ve ene mine’l-müslimîn.”

“Ey Rabbim bu senden ve yine sanadır. Namazım, kulluğum, kurbanım, ölümüm ve dirimim eşi benzeri olmayan âlemlerin Rabbi Allah içindir. Ben bununla emrolundum ve teslim olanlardanım” demek.
Dua ile besmeleyi birbirinden ayırmak. Besmeleden önce veya sonra dua etmek,
Besmele ile beraber dua etmek mekruhtur.

Kurban olacak hayvanın imkan ölçüsünde en semizi, en büyüğü olması.

Eyyâm-ı nahr’ın ilk günü gündüzleyin kesmek.

Kurban bıçağının çok keskin olması.

Hayvanı kesildikten sonra soğumaya ve canın iyice çekilmeye bırakılması,
soğumadan ve can çekilmeden önce yüzmek mekruhtur.

Kurban sahibinin kurban etinden yemesi. Çünkü bu Allah’ın bir ziyafetidir.

Etinden başkalarına vermek.

Kurban Bayramında kesilmek üzere satın alınmış olan hayvan kesilmez ve bayram günleri geçerse, hayvanın tasadduk edilmesi gerekir. Bu konuda zengin ve fakir aynı hükme tabidir. Zengin olan kişi ise kurbanlık alsın veya almasın kurban kesmediği takdirde kurbanın kıymetini tasadduk etmesi gerekir. Ertesi yıla bırakamaz.

Ölüye kurban keseceğini söyleyen bir kimse, kurbanını bayram günlerinde kesmesi ona vacib olur.

Kaynak: Kurban, Saffet KÖSE, Şamil İslam Ansiklopedisi

About these ads

KURBANLA İLGİLİ FIKHİ MESELELER” üzerinde 4 yorum

  • Bir Cevap Yazın

    Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

    WordPress.com Logosu

    WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

    Twitter resmi

    Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

    Facebook fotoğrafı

    Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

    Google+ fotoğrafı

    Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

    Connecting to %s

    Takip Et

    Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

    Diğer 92 takipçiye katılın

    %d blogcu bunu beğendi: